تبارشناسی دفاع همه‌جانبه در ادبیات استراتژیک دفاعی- امنیتی غرب (مطالعه موردی: ناتو)

عزیززاده, محسن; نقدی, جعفر

doi:10.47176/dpj.2026.1874

تبارشناسی دفاع همه‌جانبه در ادبیات استراتژیک دفاعی- امنیتی غرب (مطالعه موردی: ناتو)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ پژوهشگر خبره دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

² استادیار روابط بین‌الملل، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

10.47176/dpj.2026.1874

چکیده

در دنیای معاصر، ماهیت تهدیدات امنیتی پیچیده و چندوجهی شده و فراتر از چالش‌های نظامی صرف، حوزه‌های مختلفی همچون اطلاعات، فضای سایبری، جامعه مدنی، و اقتصاد را در بر می‌گیرد. این تغییرات، نیاز به رویکردهای دفاعی جامع و چندبعدی را برای پیمان‌هایی همچون ناتو برجسته کرده است. هدف این پژوهش، تبارشناسی مفهوم دفاع همه‌جانبه در ادبیات استراتژیک دفاعی-امنیتی غرب با تمرکز بر مطالعه موردی ناتو است. سؤال اصلی تحقیق این است که تعریف ناتو از دفاع همه‌جانبه چیست و اصول و محورهای راهبردی آن چگونه تبیین شده‌اند؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا است که پیچیدگی فضای جنگ‌های نوظهور، آسیب‌پذیری اعضای ناتو و تهدیدهای خارجی، مهم‌ترین دلایل تدوین و توسعه راهبرد دفاع همه‌جانبه در این سازمان هستند. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای اسناد راهبردی ناتو و کشورهای اروپایی است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی گردآوری شده و به کمک روش تاریخی-تحلیلی، به بررسی ریشه‌ها و تحولات مفهومی دفاع همه‌جانبه پرداخته شده است.
نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دفاع همه‌جانبه مفهومی پویا است که با افزایش پیچیدگی تهدیدات ترکیبی و لزوم مشارکت گسترده دولت و جامعه مدنی، تحول یافته است. ناتو به عنوان اولین پیمان نظامی جهان، دفاع همه‌جانبه را به عنوان یک راهبرد کلان با دو اصل اساسی «مقاومت» و «تاب‌آوری» پذیرفته است تا ضمن حفظ خودکفایی اعضا، در برابر تهدیدات نظامی و غیرنظامی پاسخگو باشد. این پژوهش نشان می‌دهد که «دفاع همه‌جانبه» به عنوان اصطلاح دقیق‌تر و کاربردی‌تر نسبت به دفاع کل یا جامع در فضای امنیتی امروز شناخته می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

دفاعی امنیتی

عنوان مقاله [English]

The Genealogy of Comprehensive Defense in Western Defense-Security Strategic Literature (Case Study: NATO)

نویسندگان [English]

Mohsen Azizzadeh ¹
Jafar Naqdi ²

¹ Expert researcher at National Defense University. Tehran. Iran.

² Assistant Professor of International Relations, National Defense University, Tehran. Iran.

چکیده [English]

In the contemporary world, security threats have grown complex and multifaceted, extending beyond military challenges to include information, cyberspace, civil society, and the economy. This evolution underscores the need for comprehensive, multidimensional defense strategies, particularly for alliances like NATO. This research traces the genealogy of comprehensive defense in Western defense-security literature, focusing on NATO as a case study. It seeks to answer: How does NATO define comprehensive defense, and what are its strategic principles? The hypothesis suggests that emerging warfare complexities, NATO member vulnerabilities, and external threats drive the development of this strategy. Using qualitative methods, the study analyzes NATO and European strategic documents, employing historical-analytical approaches to explore the concept’s evolution. Findings reveal that comprehensive defense is a dynamic strategy, evolving in response to hybrid threats and requiring broad government and civil society participation. NATO, as the world’s first military alliance, has embraced this strategy, anchored in “resilience” and “resistance,” to ensure member self-sufficiency and address both military and non-military threats. The study concludes that “comprehensive defense” is a more precise and practical term than total or holistic defense in today’s security landscape.

کلیدواژه‌ها [English]

Comprehensive Defense
NATO
Total Defense
Resilience and Resistance
National Security

مراجع

اردشیر سنایی؛ مصطفی عزیزآبادی فراهانی (1390)، سیاست امنیتی-دفاعی مشترک اتحادیه اروپا پس از یک دهه (1999 تا 2009) دوره ششم، َشماره 4، آذر 1390

بامدادصوفی، چهانگیر (1397) تبارشناسی روشهای تحقیق در علوم انسانی در مسیر تمدن ایرانی- اسلامی، فصلنامه علمی – پژوهشی مطالعات مدیریت(بهبود و تحول)، (88) 27، 101-75.

برجویی فرد، عباس؛ محمدی، زینب؛ علیزاده مجتبی (1402) الگوی راهبردی دفاع همه جانبه؛ مبتنی بر آرا و اندیشه های امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری(مدظله العالی) مطالعات راهبردی ناجا سال 8 تابستان 1402 شماره 2 (پیاپی 28).

نسیمی، افشین؛ (1395) بررسی راهبردها و سیاست های امنیتی-دفاعی اروپا و نقش ناتو در این راستا در دوره پس از جنگ سرد، دانشگاه تهران - دانشکده حقوق و علوم سیاسی. پایان نامه کارشناسی ارشد.

طباطبایی سیدمحمد و فتحی محمدجواد(1394)، تحول مفهوم امنیت در ناتو پس از جنگ سرد براساس مکتب کپنهاگ. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی42-6، (17)5.

Annis, F. (2020). Krulak revisited: The three-block war, strategic corporals, and the future battlefield. Modern War Institute at West Point.+

Andzans, M., & Sprūds, A. (2021). Securitization and desecuritization of Russia in the national security and defence concepts of Latvia (1995-2020). Journal of International Studies, 14(1).

Ajdukovic, D., Kimhi, S., & Lahad, M. (Eds.). (2015). Resiliency: Enhancing coping with crisis and terrorism (Vol. 119). IOS Press.

Baylis, John, et al. Strategy in the Contemporary World. Oxford University Press, 2022.

Berzina, I. (2018). Total defence as a comprehensive approach to national security. In Deterring Russia in Europe (pp. 71-90). Routledge.

Brzezinski, Z. (2016). The grand chessboard: American primacy and its geostrategic imperatives. Basic books.

Buzan, Barry, Ole Wæver, and Jaap de Wilde. Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner, 1998.

Bockstette, C. (2018). Jihadist terrorist use of strategic communication management techniques. DIANE Publishing.

Constantinescu, M. (2023). Measuring economic resilience for the CEE and Black Sea countries in the framework of comprehensive defense. Security and Defence Quarterly, 44(4), 55-83.

Dulic, T., & Kostic, R. (2010). Yugoslavs in arms: Guerrilla tradition, total defence and the ethnic security dilemma. Europe-Asia Studies, 62(7), 1051-1072.

Eppe, C., & Schaal, G. S. (2024). Cognitive warfare: a conceptual analysis of the NATO ACT cognitive warfare exploratory concept. Frontiers in Big Data, 7, 1452129.

Fersta, T., & Trescha, T. S. (2017). The Swiss Public Opinion Towards the Tasks of the Swiss Armed Forces and the Constitutional Role. Sociology, 7(2), 65-7.

Gaddis, John Lewis. The Landscape of History: How Historians Map the Past. Oxford University Press, 2002.

Hoffman, F. G. (2010). ‘Hybrid threats’: Neither omnipotent nor unbeatable. Orbis, 54(3), 441-455.

Hunter, R. E. (2019). NATO's Strategic Adaptation in the 21st Century: Challenges and Opportunities. Journal of Transatlantic Studies, 17(1), 1-20. doi:10.1080/14794012.2019.1571234

Hagelstam, A., & Narinen, K. (2018). Cooperating to counter hybrid threats. NATO review, 23.

Hyvonen, A. E., & Juntunen, T. (2020). From ‘spiritual defence’to robust resilience in the Finnish comprehensive security model. Nordic societal security, 154.

Harinen, O., & Leskinen, J. (2009). General conscription in Finland after 2008–some reasons behind Finland's population's and conscripts’ attitudes towards general conscription. In Advances in Military Sociology: Essays in Honor of Charles C. Moskos (pp. 51-64). Emerald Group Publishing Limited.

Jehn, C., & Selden, Z. (2002). The end of conscription in Europe?. Contemporary Economic Policy, 20(2), 93-100.

Johnson, A. R. (1971). Total National Defense in Yugoslavia. RAND CORP SANTA MONICA CA.

Jermalavicius, T., Pernik, P., & Hurt, M. (2020). Comprehensive Security and Integrated Defence. ICDS report.

Jacuch, A. (2020). Security and defense challenges–civil preparedness in NATO. Scientific Journal of the Military University of Land Forces, 52(2 (196), 270-280.

Gotkowska, J. (2021). Sweden’s Security. The Long Way Towards Total Defence. OSW Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia.

Larsson, S. (2020). Swedish total defence and the emergence of societal security. In Nordic Societal Security (pp. 45-67). Routledge.

Lindgren, F., & Odlund, A. (2017). Total defence at the crossroads. Strategic Outlook 7, 37.

Lutostanski, M. (2016). Obrona cywilna i jej miejsce i zadania w systemie bezpieczeństwa narodowego. Przedsiębiorczość i Zarządzanie, 17(5.1), 209-222.

Mearsheimer, J. J. (2018). Back to the future: Instability in Europe after the Cold War. In National and International Security (pp. 107-158). Routledge.

NATO. Civil Preparedness and Resilience. NATO Review Magazine, 2021.

Olariu, C. F. (2019, March). FROM CLASICAL TO COMPREHENSIVE EURO-ATLANTIC SECURITY. In International Scientific Conference" Strategies XXI" (Vol. 15, No. 2, pp. 159-165). " Carol I" National Defence University.

Roepke, W. D., & Thankey, H. (2019). Resilience: the first line of defence. Nato Review, 27(02).

Smith, M. A. (2013). Russia and Multipolarity since the End of the Cold War. East European Politics, 29(1), 36-51.

Spillmann, K. R. (1987). Beyond soldiers and arms: the Swiss model of comprehensive security policy. Forschungsstelle für Sicherheitspolitik und Konfliktanalyse, Eidgenössische Technische Hochschule.

Szymanski, Piotr.(2020) "New ideas for total defence: Comprehensive security in Finland and Estonia. OSW Report 2020-03-31." (2020).

Treverton, G. F., Thvedt, A., Chen, A. R., Lee, K., & McCue, M. (2018). Addressing hybrid threats.

Tresch, T. S. (2011). The transformation of Switzerland’s militia armed forces and the role of the citizen in uniform. Armed Forces & Society, 37(2), 239-260.

Valtonen, V., & Branders, M. (2021). Tracing the Finnish comprehensive security model. Nordic Societal Security: Convergence and Divergence, 91-108.

Veebel, V., & Ploom, I. (2018). Estonia’s comprehensive approach to national defence: Origins and dilemmas. Journal on Baltic Security, 4(2), 10-22.

Von Sydow, B. (2018). Resilience: planning for Sweden’s “Total Defence”. NATO Review magazine.

Zaborowski, W. (2017). The new policy of the North Atlantic Treaty Organisation for civil-military cooperation (CIMIC). Zeszyty Naukowe/Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych im. gen. T. Kościuszki.

https://www.mod.gov.lv/en/nato/latvia-and-nato?utm_source=chatgpt.com

http://www.nato.int