تحلیل روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان و پیامدهای آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران

مهدی پور, امیرحسین; سیمبر, رضا; رحمانی, سید بهمن

تحلیل روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان و پیامدهای آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

امیرحسین مهدی پور ¹

رضا سیمبر ²

سید بهمن رحمانی ¹

¹ دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

² استاد، گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان و پیامدهای آن بر امنیت ملی ایران ایران انجام شده است. پرسش اصلی مقاله آن است که تعمیق روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان چه تأثیری بر ابعاد مختلف امنیت ملی ایران دارد؟ فرضیه پژوهش بر این است که گسترش همگرایی راهبردی آنکارا–باکو در بستر تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی، به تقویت روندهای رقابتی و افزایش فشارهای چندبعدی بر امنیت ملی ایران منجر شده است. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب نظری مکتب‌کپنهاگ، امنیت را در پنج بعد نظامی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، و زیست‌محیطی بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد تعمیق همکاری‌های نظامی ترکیه و جمهوری‌آذربایجان و تحولات پساقره‌باغ به تغییر نسبی موازنه قدرت در پیرامون مرزهای شمالی ایران انجامیده است. در بعد نظامی، تعمیق همکاری‌های دفاعی و انتقال تجربیات عملیاتی ترکیه به جمهوری آذربایجان، به‌ویژه پس از تحولات قره‌باغ، به تغییر نسبی موازنه قدرت در پیرامون مرزهای شمالی ایران انجامیده است. در بعد سیاسی و اجتماعی، برجسته‌سازی گفتمان‌های هویتی مشترک و طرح ابتکارهایی مانند راه‌گذر سیونیک حساسیت‌های ژئوپلیتیکی و هویتی ایران را افزایش داده است. در حوزه اقتصادی نیز توسعه کریدورهای انرژی و مسیرهای ترانزیتی با محوریت آنکارا–باکو می‌تواند به بازآرایی شبکه‌های منطقه‌ای حمل‌ونقل و انرژی و کاهش نسبی جایگاه ژئواکونومیک ایران بینجامد. در بعد زیست‌محیطی نیز تحولات زیرساختی منطقه پیامدهایی برای مدیریت منابع طبیعی مشترک و اکوسیستم‌های مرزی به همراه دارد.

کلیدواژه‌ها

ترکیه

جمهوری آذربایجان

امنیت ملی

جمهوری اسلامی ایران

مکتب کپنهاگ

موضوعات

دفاعی امنیتی

عنوان مقاله English

Analyzing Turkish-Azerbaijan Relations and Their Implications for the National Security of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان English

Amiehosein Mehdipour ¹

Reza Simbar ²

Seyyed Bahman Rahmani ¹

¹ Ph.D. Candidate in International Relations, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.

² Professor, Department of Political Science, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran.

چکیده English

This research aims to analyze relations between Turkey and the Republic of Azerbaijan and their implications for Iran’s national security. The main research question is: What impact does the deepening of Turkey–Azerbaijan relations have on the different dimensions of Iran’s national security? The study hypothesizes that the expansion of Ankara–Baku strategic convergence in the context of geopolitical developments in the South Caucasus has strengthened competitive dynamics and increased multidimensional pressures on Iran’s national security. Using descriptive–analytical method and the theoretical framework of the Copenhagen School, the research examines security in five dimensions: military, political, social, economic, and environmental. The findings indicate that the deepening of military cooperation between Turkey and Azerbaijan, together with post-Karabakh developments, has led to a relative shift in the balance of power around Iran’s northern borders. In the military dimension, the strengthening of defense cooperation and the transfer of Turkey’s operational experience to Azerbaijan, especially after the Karabakh developments, has contributed to a relative shift in the balance of power around Iran’s northern borders. In the political and social dimensions, the highlighting of shared identity discourses and initiatives such as the Syunik corridor have increased Iran’s geopolitical and identity-related sensitivities. In the economic sphere, the development of energy corridors and transit routes centered on Ankara–Baku may lead to a reconfiguration regional transport and energy networks and a relative decline in Iran’s geoeconomic position. In the environmental dimension as well, infrastructural developments in the region have implications for the management of shared natural resources and border ecosystems.

کلیدواژه‌ها English

Turkey

the Republic of Azerbaijan

National Security

the Islamic Republic of Iran

Copenhagen School

احمدی،حمید (1400)، سیاست و حکومت در خاورمیانه(غرب آسیا و شمال آفریقا)،تهران، نشر نی.

اکبری، نرگس؛ مشهدی ،علی، (1398)؛ تهدید ها و تعهدات زیست محیطی دولت ترکیه در اجرای پروژه گاپ نسبت به آثار سوء زیست محیطی در ایران ، مجله حقوق بین الملل، شماره ،61 صص.311-351.

جعفری کالار،هادی؛رحمانی،سید بهمن(1403)؛بررسی روابط آذربایجان و ترکیه و تاثیر آن بر امنیت ملی ایران؛ تهران،اندیشکده روابط بین الملل.

کاکایی، سیامک و دهقانی فیروزآبادی، جلال، (1400)،سیاست ترکیه در مناقشه قره‌باغ، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره 115، پاییز1400.

کولایی، الهه و اصولی، قاسم، (1391)، چگونگی تغییر روابط امنیتی شده ایران و جمهوری آذربایجان ، دو فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، سال پنجم، شماره 10، بهار و تابستان.

متقی، افشین و بیژن، عارف و نجفی، سجاد، (1394)، حضور نظامی آمریکا در جمهوری آذربایجان و تاثیر آن بر امنیت ملی ایران، فصلنامه مطالعات سیاسی، سال هفتم، شماره 27، بهار.

مخیری، هیراد، (15/09/1400)، برخاستن ایران در تقابل اتحادهای جمهوری آذربایجان – ترکیه - اسرائیل، قابل دسترسی در لینک زیر: http://irdiplomacy.ir/fa/news/2008120/.

مهدی‌پور، امیرحسین؛ طالعی‌حور، رهبر. (۱۴۰۳). ترکیه و نقش آن در روابط ایران و جمهوری آذربایجان. مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، ۳۰(۱۲۶)، ۱۴۳–۱۶۴.

نجفی‌‌سیار، رحمان و حامدی، ابراهیم، (1400)،آثار و پیامدهای توافقنامه آتش‌بس بحران 2020 قره‌باغ بر امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه روابط خارجی، دوره 13، شماره سوم، پاییز1400.

وثوقی، سعید و همکاران، (1393)، تحلیل موضوع‌های امنیتی قفقاز جنوبی بر اساس نظریه امنیتی مکتب کپنهاگ، دو فصلنامه مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره هفتم، شماره اول، بهار و تابستان.

Aras, B., & Özbay, F. (2008). The limits of the new Turkish foreign policy. Turkish Studies.

Aslanli, A., & Isayev, A. (2019). Tanap and Tap As Part Of Azerbaijan's Energy Strategy. Economic and Social Development: Book of Proceedings, 642-649. Available at : https://doi.org/10.35250/KUN/9786054448173

Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge University Press.

Buzan, B., Waever, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers.

Cornell, S. E. (2023). The changing geopolitics of Central Asia and the Caucasus. Washington, DC: AFPC Press. .

de Waal, T. (2021). Black garden: Armenia and Azerbaijan through peace and war (Updated and revised ed.). New York University Press.

Siccardi, F. (2024). Understanding the Energy Drivers of Turkey’s Foreign Policy. Carnegie Endowment for International Peace.

Guliyev, F. (2024). Presidential discourses on regionalism in Azerbaijan: Turkic solidarity and the Silk Road. Nationalities Papers. (doi:10.1017/nps.2024.42)

Halil Burak Sakal. (2021). Turkey’s role in the South Caucasus: regional politics, environment, and shared water resources,34-35.

Harunoğlulları, M. (2023). Yeni Bölgesel Düzen ve Türkiye’nin Enerji Jeopolitiği. JEPS – Enerji Politikaları Araştırmaları Dergisi, 11(3), 88‑119.

International Crisis Group. (2021). Improving prospects for peace after the Nagorno Karabakh war. Brussels: International Crisis Group.

International Institute for Strategic Studies (IISS). (2023). The military balance 2023. London: Routledge

Kasapoglu, C., & Ozkan, B. (2021). Turkey’s drone blitz over Nagorno Karabakh: Lessons for the future of warfare. The Jamestown Foundation.

Keohane, R., & Nye, J. S. (1987). Power and Interdependence Revisited. International Organization, 41(4), 725–753. https://doi.org/10.1017/S002081830 0027661

OEC. (2021). Trade profile: Turkey–Azerbaijan. Observatory of Economic Complexity. https://oec.world

President of Russia. (2020, November 10). Statement by the President of the Republic of Azerbaijan, the Prime Minister of the Republic of Armenia and the President of the Russian Federation. Retrieved from http://en.kremlin.ru/events/president/news/64384

Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs. (n.d.). Home. https://www.mfa.gov.tr/

Shaffer, B. (2012). Energy politics. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Stockholm International Peace Research Institute. (2024). SIPRI yearbook 2024: Armaments, disarmament and international security. Oxford University Press. https://www.sipri.org/sites/default/files/SIPRIYB24c06sI.pdf

Stronski, P. (2021, June 23). The shifting geography of the South Caucasus. Carnegie Endowment for International Peace. https://carnegieendowment.org/research/2021/09/the-shifting-geography-of-the-south-caucasus

Wæver, O. (1995). Securitization and desecuritization. In R. D. Lipschutz (Ed.), On security (pp. 46–87). Columbia University Press. https://researchprofiles.ku.dk/en/publications/securitization-and-desecuritization/

Winrow, G. M. (2013). The Southern Gas Corridor and Turkey’s Role as an Energy Transit State and Energy Hub. https://www.insightturkey.com/articles/the-southern-gas-corridor-and-turkeys-role-as-an-energy-transit-state-and-energy-hub

Worldometer. (2022). Azerbaijan oil reserves, production and consumption statistics. Retrieved August 1, 2026, from https://www.worldometers.info/oil/azerbaijan-oil/