بررسی و نقد نظریه‌های قلمروسازی ژئوپولیتیکی کشورها و تبیین مدل نظری مطالعه موردی: روسیه در اوراسیا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد دانشگاه تربیت مدرس

3 استاد دانشگاه دفاع ملی

4 استادیار دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

قلمروسازی ­که ­کنشی هدف‌مند به‌منظور اعمال نظارت انحصاری بر فضای جغرافیا­ست، بخش مستمری از فعالیت بازیگران سیاسی در عرصۀ روابط بین­الملل محسوب می­شود که به‌لحاظ تاریخی با زندگی بشر پیوند خورده است. انعقاد پیمان وستفالی (1648) و ظهور دولت مدرن، مفهوم قلمروسازی را به‌گونه­ای با حاکمیت و نظام سیاسی مرتبط ساخته که آنها برایر بقا به‌شدت ملزم به کسب قدرتند. تأثیر بی­بدیل عناصر فضای جغرافیایی بر قدرت، پیوسته عاملی پرجاذبه و مورد علاقه حکومت­ها جهت نیل به قلمروسازی می­باشد. مقاله حاضر که ازنظر هدف، بنیادی ـ کاربردی ­است با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه­ای به‌دنبال پاسخ به چرایی و چگونگی قلمروسازی ژئوپولیتیکی کشورهاست. ازهمین‌رو، با تحلیل و نقد دیدگا‌ه‌های نظریه­پردازان رشته­های جغرافیا، ژئوپولیتیک، علوم سیاسی، ... و مکاتب فکری و فلسفی مرتبط با قلمروسازی ­که قدرت را جهت تحقق اهدافی چون سلطه، برد، نفوذ و ایجاد نظم جهانیی جستجو می­کنند، نظریه­ تازه­ و جامع­تری را در زمینه­ عوامل مؤثر بر کنش ­قلمروسازی ژئوپولیتیکی کشورها ارائه می­نماید. یافته‌های تحقیق که ­درقالب مدل پایانی آمده است، نشان می­دهد متغیرهای گوناگون سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی هم­زمان در ارتباطی متقابل، عامل کنش قلمروسازی ژئوپولیتیکی کشورها به‌منظور تصاحب یا نظارت بر فضاهای برخوردار از عناصر قدرت‌آفرین محسوب می­شوند.

کلیدواژه‌ها


الهی، همایون (1383)، شناخت ماهیت امپریالیسم، تهران: نشر قومس.
بدیعی، مرجان و همکاران (1394)، مطالعه تطبیقی مفهوم قلمرو و قلمروسازی در قوانین اساسی مشروطه و جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه ژئوپولیتیک، ش 37: 134 ـ 101.
برادن، کتلین و شلی، فرد (1383)، ژئوپولیتیک فراگیر، ترجمه علیرضا فرشچی و حمیدرضا رهنما، تهران: پیام­ سپاس.
بوزان، باری (1379)، امنیت نظامی پس از جنگ سرد و نظریه­های موجود در زمینه امنیت ملی و روابط بین‌الملل، سخنرانی، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک، ش 7: 52 ـ 37.
جونز، مارتین و رایس، وودز، مایکل (1386)، مقدمه­ای بر جغرافیای سیاسی، ترجمه زهرا پیشگاهی‌فرد و رسول اکخشکی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
حافظ­نیا، محمدرضا و کاویانی­راد، مراد (1393)، فلسفه جغرافیای سیاسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
حافظ­نیا، محمدرضا (1396)، اصول ومفاهیم ژئوپولتیک، مشهد: پاپلی.
دوئرتی، جمیز و فالتزگراف، رابرت (1383)، نظریه­های متعارض در روابط بین‌الملل، ترجمه علی‌رضا طیب و وحید بزرگی، تهران: نشر قومس.
رحیمی، حسن و همکاران (1389)، تبیین جایگاه توصیه­های کاربردی در نظریه­های ژئوپولیتیکی دوره کلاسیک، فصلنامه ژئوپولیتیک، سال 15 ش 3: 24 ـ 1.
رواسانی، شاپور (1380)، نادرستی فرضیه‌های نژادی آریا، سامی و ترک، تهران: نشر اطلاعات.
طباطبائی، سیدمحمد و حضرتی، راضیه (1393)، تأثیر یازده سپتامبر بر ارتقای جایگاه روسیه در نظام بین‌الملل سال 2010-2001، پژوهشنامه روابط بین­الملل: 197 ـ 167.
عزتی،­ عزت‌الله (1380)، ژئوپولیتیک در قرن بیست‌و‌یکم، تهران: انتشارات سمت.
عزتی، ­عزت‌الله (1388)، ژئوپلیتیک، تهران: انتشارات سمت، چاپ هشتم.
علی­حسینی، علی و آینه­وند، حسن (1394)، تجزیه‌وتحلیل تأثیر اندیشه نئواوراسیاگرایی بر سیاست خارجی روسیه در بحران اوکراین2014، فصلنامه آسیای مرکزی، ش 92: 165 ـ 131.
قربانی­نژاد، ریباز (1392)، الگوی عوامل ژئوپولیتیکی تنش و منازعه در روابط کشورها، رساله دکتری دانشگاه تربیت مدرس به راهنمائی دکتر محمدرضا حافظ­نیا.
قزلسفلی، محمدتقی و  معاش‌ثانی، صبا (1395)، امپریالیسم نو در تلاقی با عصر جهانی، فصلنامه مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل، ش 2: 60 ـ 27.
کالینز، جان ام (1370)، راهبرد بزرگ، اصول و رویه‌ها، ترجمه کورش بایندر، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
کاویانی‌راد، مراد (1392)، پردازش مفهوم «قلمرو» از دیدگاه جغرافیای سیاسی، فصلنامه برنامه­ریزی و آمایش فضا، ش 4: 61 ـ 43.
کمپ، جفری و هارکاوی، رابرت (1383)، جغرافیای استراتژیک خاورمیانه، ترجمه سیدمهدی حسینی متین، جلد اول، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
لاروئل، ­مارلن (1388)، اوراسیاگرایی روسی، ایدئولوژی امپراتوری، ترجمه سیدجعفر سیدزاده و محمدحسین دهقانیان، تهران: انتشارات ابرار معاصر.
لور، پاسکال و توال، فرانسوا (1381)، کلیدهای ژئوپولیتیک، ترجمه حسن صدوقی ونینی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
مجتهدزاده، پیروز (1381)، جغرافیای سیاسی و سیاست­های جغرافیایی، تهران: انتشارات سمت.
محمدی، حمیدرضا و همکاران (1391)، جهانی­شدنوسرزمین­سازیدرجغرافیایسیاسی، فصلنامه پژوهش­های جغرافیای انسانی، ش 80 : 102 ـ 85.
مشیرزاده، حمیرا (1384)، تحولدرنظریه‌هایروابطبین‌الملل، تهران: انتشارت سمت.
مگداف، هری و کمپ، تام (1378)، امپریالیسم: تاریخ ـ تئوری ـ جهان سوم، ترجمه هوشنگ مقتدر، تهران: نشر کویر.
مویر، ریچارد (1379درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی، ترجمه دره میرحیدر مهاجرانی و رحیم صفوی، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
میرحیدر، دره (1384)، بررسی مفهوم territoriality و تحول آن از دیدگاه جغرافیای سیاسی، فصلنامه ژئوپولیتیک، ش 1: 18 ـ 6.
میرحیدر، دره و همکاران (1394)، مبانی جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات سمت، چاپ بیست‌و‌یکم.
Agnew,J.(2002). Making political geography, Pubilished in Great Britain  by Hodder Education.
Allen, W. F. (1871). Territorial  Development  of  Russia,The Aldine, 4(11), 168-168.
Ansell, C. K., & Di Palma, G. (Eds.). (2004). Restructuring territoriality, Cambridge University Press.
Antonsich, M. (2009), On territory, the nation-state and the crisis of the hyphen. Progress in human geography, 33(6),789-806.
Cohen, S. B. (1994). Geopolitics in the New World Era: A new perspective on an old discipline. Reordering the World: Geopolitical Perspectives on the 21st Century,15-48.
Crane, G. T. & Amawi, A (Eds). (1997), The theoretical evolution of international political economy: A reader. Oxford University Press, USA.p83.
Dikshit, R. (1995), Political Geography, published by Tata-MCGRAWHILL. New Delhi.
Dodds,Klaus (2000),Geopolitics in A Changing World, England: pearson Education Limited
Gray, C. S. (2015). Nicholas John Spykman, the balance of power, and international order. Journal of Strategic Studies, 38(6), 873-897
Hafeznia, M. R. (2017), Active Geostrategic Faults in the World, Geopolitics Quarterly,Volume: 12, No 4
Jianshu,Cui.(2007). Cyclical Logic to the Transition of Hegemony: Modelski's Long Cycle Theory in International Relations and its Weakness. http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTotal-SJJZ200712003.htm
Kemp, Geoffrey & Harkavy, Robert(1997). Strategic Geography and the Middle East Changing .Publisher: Carnegie Endowment for International Peace 516 pages.
Kemp, G. (2003). Europe's Middle East Challenges. Washington Quarterly, 27(1), 163-177.
Kennan (X), George  (1947), "The Sources of Soviet Conduct," Foreign Affairs, 566-582
Kissinger, Henry(1994),Diplomacy,NewYork:Simons&Shuster.
Ingram, A. (2001), Alexander Dugin: geopolitics and neo-fascism in post-Soviet Russia. Political Geography, 20(8), 1029-1051.
Mahan, A. T. (1889),The Influence of Sea Power through History, 1660–1783.
Mackinder, H. J. (1943),The round world and the winning of the peace. Foreign Affairs, 21(4), 595-605.
Pelizza, S. (2016). The Geopolitics of International Reconstruction: Halford Mackinder and Eastern Europe, 1919–20
Modelski, G,(1978),The long cycle of global politics and the nation-state, Comparative studies in society and history, 20(2), 214-235.
O’Tuathail, G, & Dalby, S(1998)Introduction: Rethinking geopolitics: Towards a critical geopolitics. Reth in king geopolitics,1-15.
Ratzel, F. (1901). Der lebensraum: Eine biogeographische studie. H. Laupp.
Ruidisch,R.(2013),Territorial cohesion and border areas. Borders and Border Regions in Europe,Changes, Challenges and Chances, transcript Verlag, Bielefeld, 95-110.
Sack, R. (1986) Human Territoriality:Its Theory and History. Vol. 14, Cambridge University Press, Cambridge, 16-18.
Schweller, R.L.(1996),Neorealism's status‐quo bias:What security dilemma?Security Studies, 5(3), 90-121.
Shlapentokh, D. (2016). The Ideological Framework of Early Post-Soviet Russia’s Relationship with Turkey: The Case of Alexander Dugin’s Eurasianism. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 18(3), 263-281.
Spyckman,N.J(1944),The Geography of the Peace, NewYork:Harcourt, Braceand Company.
Taylor,Peter.J.(1993), Political Geography. England: Longman Scientific&Technical.-Wallerstein, I. (1974), The modern world-system: Capitalist agriculture and the origins of the European world-economy in the sixteenth centenary,Academic Press.
29.Yelatskov, A. B. (2012). Territorial-political and regional geopolitical systems: correlation of concepts. Baltic Region, (1), 60-65.
Wallerstein, I. (1974). The modern world-system: Capitalist agriculture and the origins of the European world-economy in the sixteenth centenary,Academic Press.